Shumë pranë Ullishtës, në lindje të qytetit të Elbasanit, në zonën e njohur si Kodra e Tepes, ndodhet një nga bazilikat më të vjetra të qytetit, e shpallur Monument Kulture. Arkeologët që e kanë studiuar këtë objekt e lidhin atë me Varrezën e Skampinit dhe e datojnë në shekujt IV–V të erës sonë. Kjo bazilikë konsiderohet ndër ndërtimet më të hershme të kultit të krishterë në vend, pas Bazilikës së Akropolit në Butrint.
Bazilika është zbuluar me mure pjesërisht mbi tokë dhe ruan thuajse të njëjtën pamje që paraqet edhe sot. Ajo ka kaluar nëpër tre faza ndërtimore, gjatë të cilave ka pësuar ndryshime funksionale dhe arkitektonike. Në një nga këto faza, nefet anësore u kthyen në ambiente varrimi për dinjitarët e komunitetit fetar të Skampinit.
Rreth vitit 518, bazilika pësoi rrënim si pasojë e tërmeteve dhe nuk u rindërtua më. Në këtë periudhë, qyteti i Skampinit kishte katedralen e Shën Pjetrit, e cila përmendet vetëm në dokumente historike, dhe ishte lejuar varrimi brenda mureve të kalasë.
Tre fazat ndërtimore të bazilikës
Varfëria e ndërtimit e daton fazën e parë të bazilikës në mesin e shekullit IV, një periudhë kur Skampini ende nuk e kishte konsoliduar plotësisht fizionominë e tij qytetare. Kjo fazë paraqet një bazilikë me tre mjedise, të formuara nga dy kolona. Muret janë ndërtuar me gurë dhe breza tullash, ndërsa lartësia e plotë e murit ka qenë rreth 5.5 metra. Dyshemeja ishte e shtruar me dhe të ngjeshur, çka dëshmon për një ndërtim të thjeshtë.
Në fazën e dytë, bazilika pësoi një sërë transformimesh për t’iu përshtatur më mirë funksionit të saj si kishë varrezash. Në këtë periudhë u murosën arkadat ndërmjet nefeve, duke krijuar një sallë qendrore, e cila u shtrua me mozaik. Po ashtu, u realizua ndarja e rregullt e ambientit të altarit nga naosi përmes një ikonostasi të gurtë. Këto ndryshime lidhen edhe me ndërtimin e dy varreve me qemer tullash në nefin verior.
Faza e tretë e rindërtimit datohet në shekullin V të erës sonë, gjë që dëshmohet nga kapitelet korintike të stilizuara. Më vonë, monumenti pësoi një tjetër ndryshim në anën perëndimore, i cili i përket shekullit VI të erës sonë dhe përkon me ndërhyrje ndërtimore të realizuara edhe në kalanë e Elbasanit.
Mozaiku i bazilikës
Dyshemeja e bazilikës ndahej nga rrugë me pllaka guri shtufi në katër panele mozaiku, të vendosura në mënyrë simetrike dhe të dekoruara kryesisht me motive bimore dhe gjeometrike. Dy panelet pranë hyrjes janë më të mëdha dhe përmbajnë bordura me gërsheta, brenda të cilave gjenden rrathë dhe rombe me ngjyra të ndryshme. Në pjesën e sipërme, drejt qendrës së sallës, shfaqet një dekor me gjethe vreshti. Dy panelet e tjera, më të vogla, paraqesin motive gjeometrike.
Mozaikët janë realizuar me kubikë mermeri të bardhë, gëlqerorë, me ngjyra vjollcë, të zezë dhe tullash të kuqe, dhe dallohen për nivel të mirë ekzekutimi. Kolonat e ikonostasit janë prej mermeri gri, të sjella nga një vend tjetër. Në pllakat e ikonostasit janë gdhendur figura luanësh, kaprollësh, shpendësh dhe ornamente bimore.
Gjendja aktuale dhe mirëmbajtja
Janë ndërmarrë ndërhyrje periodike për pastrimin e mozaikut dhe heqjen e dherave e gurëve. Janë realizuar gjithashtu masa mbrojtëse për mbulimin e mozaikut, me qëllim ruajtjen e tij nga faktorët atmosferikë.
Bazilika e Kodrës së Tepes mbetet një pasuri e rëndësishme historike, arkeologjike dhe kulturore për qytetin e Elbasanit, duke përfaqësuar një dëshmi të vyer të hershmërisë së krishterimit dhe zhvillimit urban të Skampinit antik.
Njësia Administrative Zavalinë ndodhet në lindje të Bashkisë Elbasan dhe shtrihet në një zonë tipike malore, e karakterizuar nga natyra e paprekur, qetësia dhe traditat e ruajtura rurale. Fshatrat Zavalinë, Seltë, Kamiçan, Joronisht, Nezhan dhe Burrishtë ofrojnë peizazhe të mrekullueshme malore, biodiversitet të pasur dhe një mënyrë jetese të lidhur ngushtë me natyrën.
Zona dallohet për arkitekturën e vjetër karakteristike, me shtëpi guri dhe rrugica të ngushta, si dhe për mundësitë që ofron për ecje malore, eksplorim të peizazheve rurale, piknikë dhe vëzhgim panoramik të territorit përreth. Ajri i pastër dhe atmosfera e qetë e bëjnë Zavalinën një destinacion të përshtatshëm për pushime natyrore, vizita familjare dhe turizëm në natyrë.
Zavalina njihet gjithashtu për traditat e saj të hershme, kulturën vendase dhe artizanatin, si dhe për produktet bujqësore dhe blegtorale të prodhuara në kushte natyrore. Mikpritja tradicionale dhe autenticiteti i jetës së përditshme në fshat e kthejnë këtë njësi administrative në një nga zonat më përfaqësuese të turizmit malor dhe rural në Bashkinë Elbasan.
Qyteti i Elbasanit është një nga qytetet më të vjetra të Shqipërisë dhe ofron një trashëgimi të pasur historike, kulturore dhe fetare. Disa nga atraksionet kryesore turistike janë:
Bazilika Paleokristiane (Bazilika e Bezistanit)
Bazilika paleokristiane e njohur si Bazilika e Bezistanit u zbulua në vitin 2007 nga Bashkia Elbasan. Ajo i përket fundit të shek. V – fillimit të shek. VI. Bazilika është e pasur me elementë arkitektonikë dhe vepra arti, ku spikasin pikturat murale dhe mozaikët e dyshemeve. Në njërin nga panelet ndodhet skena e eukaristisë me dy figura njerëzore. Materiali i pasur skulpturor prej mermeri dhe guri gëlqeror tregon rëndësinë e Skampis-it si qendër urbane dhe ekzistencën e mjeshtërve gurgdhënës në qytet. 41.112449, 20.081664 https://maps.app.goo.gl/Jy7QKREQqBhah4Lt5
Bazilika e Tepes
Bazilika e Tepes ndodhet në ullishtat pranë qytetit të Elbasanit dhe lidhet me varrezën e lashtë të Skampis-it. Ajo është e orientuar nga lindja dhe i përket dy fazave ndërtimore: shek. IV dhe shek. V. Bazilika shërbente si kishë-varrezë për ushtarët romakë dhe u shemb nga një tërmet në shek. VI. 41.114333, 20.071785 https://maps.app.goo.gl/3E2o2C9CHk5LtjeUA
Porta Jugore – Hyrja në Histori
Udhëtimi nis nga Porta Jugore, një nga hyrjet kryesore të Kalasë së Elbasanit. Porta është ndërtuar në periudhën osmane mbi themele më të hershme iliro-romake dhe bizantine. Harku prej guri dhe tullash përfaqëson arkitekturën ushtarake osmane të shek. XV–XVI. Pikërisht këtu kalonin karvanët e Rrugës Egnatia, rruga që lidhte Durrësin me Selanikun dhe Kostandinopojën.
Kulla e Sahatit – Simboli i Qytetit
E ndërtuar në shek. XIX, Kulla e Sahatit shërbente si orientim për qytetarët dhe tregtarët. Ajo ka formë katrore dhe në majë mban orën mekanike të punuar nga mjeshtër vendas, duke shënuar fillimin e jetës urbane moderne të Elbasanit. 41.113442, 20.082470 https://maps.app.goo.gl/PRSZKodvgSkeX9oX7
Xhamia Mbret
Xhamia Mbret u ndërtua rreth vitit 1492 nga Sulltan Bajaziti II. Është një nga xhamitë më të vjetra në Shqipëri dhe një monument me vlera të mëdha arkitektonike. Spikasin kupola qendrore, minarja e hollë dhe dekorimet e brendshme me motive osmane. Ajo është dëshmi e trashëgimisë fetare dhe kulturore të qytetit. Rruga Xhaferr Kongoli 12 https://maps.app.goo.gl/mTgitUKmBp6AWhP88
Rruga Egnatia – Gjurma e Antikitetit
Nëpër kalanë e Elbasanit kalon ende Rruga Egnatia, e ndërtuar nga romakët mbi gjurmët e një rruge ilire. Në disa segmente ruhen kalldrëmet origjinale. Kjo rrugë e ktheu Elbasanin në një qendër të rëndësishme komunikimi mes Lindjes dhe Perëndimit.
Hamami i Kalasë
Hamami brenda Kalasë, njihet edhe si Hamami i grave, i takon fundit të shekullit të XVI. Skema e hamamit fillimisht përbëhet nga tre dhoma kryesore: dhoma e zhveshjes, e izolimit dhe e larjes. Gjatë shekullit XX, Hamami i Kalasë u perdor si magazinë ushqimore.
https://maps.app.goo.gl/PAzK2jhUQEiPoW7JA
Shtëpia e Aleksandër Xhuvanit – Galeria e Arteve
Shtëpia e Aleksandër Xhuvanit, gjuhëtar dhe arsimtar i shquar, sot funksionon si Galeria e Arteve të Elbasanit. Ndërtesa e shek. XIX ruan arkitekturën tradicionale me dritare druri dhe oborr guri, ndërsa brenda ekspozohen vepra të artistëve vendas.
Shtëpia Muze e Kostandin Kristoforidhit
Në këtë shtëpi ka jetuar Kostandin Kristoforidhi, një nga figurat më të mëdha të Rilindjes Kombëtare dhe përkthyesi i parë i plotë i Biblës në shqip. Muzeu ruan dorëshkrime, libra dhe objekte personale që dëshmojnë kontributin e tij në formimin e gjuhës shqipe.
Kisha Shën Mëria – Banesa e Kongresit të Elbasanit – Varri i Kristoforidhit
Në të njëjtin oborr ndodhen Kisha Ortodokse e Shën Mërisë (shek. XIX), banesa ku u mbajt Kongresi i Elbasanit në vitin 1909 dhe varri i Kristoforidhit. Kongresi hodhi themelet e Shkollës Normale, një moment kyç për arsimin kombëtar shqiptar. 41.115816, 20.080453 https://maps.app.goo.gl/4eB81dnJceomwQu3A
Rrugicat dhe Shtëpitë Karakteristike të Kalasë
Rrugicat me kalldrëm dhe shtëpitë tradicionale elbasanase me ballkone druri dhe oborre të vogla krijojnë një atmosferë autentike. Kështjella e Elbasanit nuk është vetëm monument, por zemra historike dhe kulturore e qytetit.
Hamami i Pazarit
Hamami u ndërtua në shek. XVII dhe ka funksionuar si banjë publike (tek-hamam). Dita e enjte ishte e rezervuar për gratë. Hamami ishte në përdorim deri në vitet ’40 të shek. XIX. 41.113364, 20.080511 https://maps.app.goo.gl/9cdWvmv9nDAKuR4A8
Muzeu Etnografik
I vendosur në shtëpinë e Sejdinëve (1792), një nga ndërtesat më të rralla me çardak të ruajtura në qytet. Pas restaurimit në vitin 1986, ndërtesa shërben si Muze Etnografik me rreth 500 objekte origjinale që pasqyrojnë jetën tradicionale elbasanase.
41.112126, 20.082964
https://maps.app.goo.gl/7WRKZHpSxQb76fRZ8
Xhamia e Nazireshës
E ndërtuar në vitin 1599, Xhamia e Nazireshës është e para faltore me stil klasik osman në Elbasan. Ajo mban emrin e bashkëshortes së një personaliteti të rëndësishëm osman dhe përfaqëson arkitekturën fetare të periudhës. 41.105536, 20.086509 https://maps.app.goo.gl/9KnTeERrfrQoEbDm8
Lagjja Spahikore
Një nga lagjet e vjetra të Elbasanit, e lidhur me sistemin osman të spahinjve. Zona ruan elementë të urbanistikës tradicionale dhe tregon zhvillimin historik të qytetit jashtë mureve të kalasë.
Varrezat Monumentale të Dëshmorëve
Kompleks përkujtimor kushtuar dëshmorëve të Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare. Ndodhet në një pozicion panoramik dhe përfaqëson historinë moderne të qytetit.
Një nga hapësirat rekreative më të frekuentuara, veçanërisht nga të rinjtë. Parku pasqyron jetën urbane bashkëkohore të Elbasanit. https://maps.app.goo.gl/w8xJe6oVmzectHNL9
Ura e Zaranikës Një urë karakteristike mbi përroin e Zaranikës, që ka shërbyer si nyje lidhëse për lëvizjen urbane dhe zonat përreth. 41.116827, 20.073086 https://maps.app.goo.gl/t8GzVGzRD3BvrdcG6
Biblioteka Publike “Qemal Baholli”
Një institucion i rëndësishëm kulturor dhe arsimor, me fond librash dhe dokumentesh me vlerë për historinë dhe kulturën lokale.
https://maps.app.goo.gl/wnV3VsyqErAcUasH7
Teatri “Skampa”
Teatri “Skampa”, që mban emrin e lashtë të qytetit Skampis, është institucioni kryesor i artit skenik në Elbasan. Ai ka qenë ndër vite qendër e shfaqjeve teatrore, koncerteve dhe festivaleve kulturore. 41.113278, 20.083781 https://maps.app.goo.gl/rhke1qhztMpXjhgWA
Rrapi i Vojvodës
Monument natyror shumë-shekullor që ka shërbyer si vend takimesh dhe kuvendimesh për banorët e qytetit. Është një simbol i jetës qytetare dhe vazhdimësisë historike të Elbasanit. 41.116466, 20.090640 https://maps.app.goo.gl/FXJNMCJdmpzLYLw38
Kisha Katolike e Elbasanit – “Zemra e Shenjtë e Jezusit”
E ndërtuar rreth viteve 1938–1940, Kisha Katolike i shërben komunitetit katolik të qytetit. U mbyll gjatë periudhës komuniste dhe u rihap pas viteve 1990. Sot është një dëshmi e bashkëjetesës fetare në Elbasan. 439R+CXG https://maps.app.goo.gl/auizibbPPuT8fTJb7
Stadiumi “Elbasan Arena”
I ndërtuar në vitin 1967, stadiumi ka kapacitet 12.800 vende dhe është shtëpia e AF Elbasanit dhe e Kombëtares Shqiptare. Futbolli në Elbasan ka nisur që në vitin 1913.
Themeluar në vitin 1991, universiteti është vazhdues i Institutit të Lartë Pedagogjik dhe i Shkollës Normale të Elbasanit (1909), institucioni i parë kombëtar për përgatitjen e mësuesve. 41.122269, 20.079538 https://maps.app.goo.gl/Xt5XX9KUr9Hdknue8
Muzeu i Shkollës Normale
Muze historiko-pedagogjik brenda Shkollës “Luigj Gurakuqi”, që pasqyron historinë e arsimit shqiptar përmes dokumenteve dhe materialeve origjinale. 41.113678, 20.088874 https://maps.app.goo.gl/KCYhrf7P3hjceb1P8
Famullia Ortodokse “Shën Nikolla”
Kisha e Shën Kollit ndodhet në lagjen përkatëse dhe është ndërtuar në vitin 1996 me fondet e Kryepiskopit Anastas, në shërbim të komunitetit ortodoks. 433M+XHF https://maps.app.goo.gl/GzYpzVq1DfFd3Jxm9
Teqeja e Baba Xhemalit
E ndërtuar në vitin 1929 mbi themelet e një teqeje më të vjetër. U mbyll në vitin 1967 dhe u rihap në vitin 1993. 41.106340, 20.089877 https://maps.app.goo.gl/58tDYL1axYwHUXRv5
Teqe Halveti
Pjesë e traditës sufiste Halvetiane, e pranishme në Elbasan që nga fundi i shek. XVII. Përmendet edhe nga Evliya Çelebi si një qendër aktive shpirtërore.
Themeluar më 19 mars 1803, një nga qendrat më të rëndësishme të bektashizmit në Elbasan. U mbyll në vitin 1967 dhe u rihap në vitin 1993. https://maps.app.goo.gl/BtXb2H5eTqoSsfLNA
Kisha e Shën Shenjtëve, e njohur edhe si “Kisha e Shumëshenjtëve”, ndodhet në fshatin Sterstan, njësia administrative Gjinar, dhe është një nga objektet më të vjetra të kultit në zonë, që ruan në vetvete traditën, historinë dhe identitetin shpirtëror të krahinës. Ndërtimi i saj i përket kohëve të hershme, ndërsa breza të tërë banorësh e njohin për vlerat e saj shpirtërore dhe arkitekturore.
Kisha është e lidhur ngushtë me dy fise të njohura të zonës, fisin Balla dhe fisin Shati, të cilët ndër vite janë kujdesur për ndezjen e qirinjve dhe ruajtjen e traditave kishtare. Në rrëfimet e banorëve përmenden edhe familje të tjera të lidhura me të, si fisi i Ismailit, Sinani, Qosja, etj., duke dëshmuar kështu një lidhje të fortë komunitare rreth këtij vendi të shenjtë.
Një nga elementet më të veçanta të Kishës së Shumëshenjtëve janë pikturat e vjetra murale, që pasqyrojnë stilin dhe mjeshtërinë e artit kishtar të kohës. Po ashtu, ikonostasi i punuar në gur përbën një vlerë të veçantë artistike dhe kulturore. Ky stil ikonostasi është i ngjashëm me atë të kishave të tjera të zonës, si Kisha e Shelcanit dhe Kisha e Valeshit, duke treguar për një traditë të përbashkët ndërtimi dhe arti kishtar në këtë trevë. Sot, Kisha e Shumëshenjtëve mbetet një dëshmi e gjallë e trashëgimisë kulturore dhe shpirtërore të krahinës, duke tërhequr vizitorë që duan të njihen nga afër me historinë, arkitekturën dhe bukurinë e saj të veçantë.
Labinoti-Mal është një nga zonat rurale me vlera të spikatura natyrore, kulturore dhe tradicionale në territorin e Bashkisë Elbasan. I shtrirë në një mjedis kodrinor-malore, ky territor përfaqëson një ndërthurje harmonike të natyrës së ruajtur, trashëgimisë kulturore dhe mënyrës tradicionale të jetesës.
Zona karakterizohet nga kodra të buta, pyje me lis, dushk dhe pisha, si dhe shtigje natyrore që ofrojnë mundësi për ecje dhe shëtitje në natyrë. Pamjet panoramike drejt luginës së lumit Shkumbin, ajri i pastër dhe qetësia e mjedisit e bëjnë Labinot-Malin një zonë me vlera të veçanta natyrore dhe peizazhore.
Labinoti-Mal ruan një identitet të pasur kulturor dhe historik. Banorët e zonës kanë trashëguar dhe vijojnë të ruajnë zakonet, këngët, vallet dhe traditat popullore karakteristike të Labinotit. Në zonë gjenden shtëpi tradicionale me arkitekturë tipike prej guri dhe druri, si dhe objekte të hershme kulti, përfshirë xhami dhe kisha, që dëshmojnë për historinë dhe bashkëjetesën fetare ndër shekuj. Festa dhe veprimtari tradicionale zhvillohen gjatë vitit, duke ruajtur gjallë trashëgiminë shpirtërore të komunitetit.
Ekonomia vendase mbështetet kryesisht në bujqësi dhe blegtori, si dhe në prodhimet tradicionale. Labinoti-Mal njihet veçanërisht për mbarështimin e bletarisë, ku mjalti malor përfaqëson një nga produktet më karakteristike të zonës. Po ashtu, gështenjat dhe arrat janë ndër prodhimet më të preferuara dhe më të përhapura, së bashku me frutat dhe produktet sezonale. Bulmeti, rakia dhe vera e prodhuar në mënyrë tradicionale janë pjesë e trashëgimisë ushqimore të zonës, të ruajtura dhe të trashëguara brez pas brezi.
Falë natyrës së qetë, trashëgimisë kulturore, prodhimeve tradicionale dhe komunitetit mikpritës, Labinoti-Mal përbën një pjesë të rëndësishme të territorit të Bashkisë Elbasan, duke kontribuar në ruajtjen e identitetit rural dhe vlerave natyrore e kulturore të zonës.
