Shumë pranë Ullishtës, në lindje të qytetit të Elbasanit, në zonën e njohur si Kodra e Tepes, ndodhet një nga bazilikat më të vjetra të qytetit, e shpallur Monument Kulture. Arkeologët që e kanë studiuar këtë objekt e lidhin atë me Varrezën e Skampinit dhe e datojnë në shekujt IV–V të erës sonë. Kjo bazilikë konsiderohet ndër ndërtimet më të hershme të kultit të krishterë në vend, pas Bazilikës së Akropolit në Butrint.
Bazilika është zbuluar me mure pjesërisht mbi tokë dhe ruan thuajse të njëjtën pamje që paraqet edhe sot. Ajo ka kaluar nëpër tre faza ndërtimore, gjatë të cilave ka pësuar ndryshime funksionale dhe arkitektonike. Në një nga këto faza, nefet anësore u kthyen në ambiente varrimi për dinjitarët e komunitetit fetar të Skampinit.
Rreth vitit 518, bazilika pësoi rrënim si pasojë e tërmeteve dhe nuk u rindërtua më. Në këtë periudhë, qyteti i Skampinit kishte katedralen e Shën Pjetrit, e cila përmendet vetëm në dokumente historike, dhe ishte lejuar varrimi brenda mureve të kalasë.
Tre fazat ndërtimore të bazilikës
Varfëria e ndërtimit e daton fazën e parë të bazilikës në mesin e shekullit IV, një periudhë kur Skampini ende nuk e kishte konsoliduar plotësisht fizionominë e tij qytetare. Kjo fazë paraqet një bazilikë me tre mjedise, të formuara nga dy kolona. Muret janë ndërtuar me gurë dhe breza tullash, ndërsa lartësia e plotë e murit ka qenë rreth 5.5 metra. Dyshemeja ishte e shtruar me dhe të ngjeshur, çka dëshmon për një ndërtim të thjeshtë.
Në fazën e dytë, bazilika pësoi një sërë transformimesh për t’iu përshtatur më mirë funksionit të saj si kishë varrezash. Në këtë periudhë u murosën arkadat ndërmjet nefeve, duke krijuar një sallë qendrore, e cila u shtrua me mozaik. Po ashtu, u realizua ndarja e rregullt e ambientit të altarit nga naosi përmes një ikonostasi të gurtë. Këto ndryshime lidhen edhe me ndërtimin e dy varreve me qemer tullash në nefin verior.
Faza e tretë e rindërtimit datohet në shekullin V të erës sonë, gjë që dëshmohet nga kapitelet korintike të stilizuara. Më vonë, monumenti pësoi një tjetër ndryshim në anën perëndimore, i cili i përket shekullit VI të erës sonë dhe përkon me ndërhyrje ndërtimore të realizuara edhe në kalanë e Elbasanit.
Mozaiku i bazilikës
Dyshemeja e bazilikës ndahej nga rrugë me pllaka guri shtufi në katër panele mozaiku, të vendosura në mënyrë simetrike dhe të dekoruara kryesisht me motive bimore dhe gjeometrike. Dy panelet pranë hyrjes janë më të mëdha dhe përmbajnë bordura me gërsheta, brenda të cilave gjenden rrathë dhe rombe me ngjyra të ndryshme. Në pjesën e sipërme, drejt qendrës së sallës, shfaqet një dekor me gjethe vreshti. Dy panelet e tjera, më të vogla, paraqesin motive gjeometrike.
Mozaikët janë realizuar me kubikë mermeri të bardhë, gëlqerorë, me ngjyra vjollcë, të zezë dhe tullash të kuqe, dhe dallohen për nivel të mirë ekzekutimi. Kolonat e ikonostasit janë prej mermeri gri, të sjella nga një vend tjetër. Në pllakat e ikonostasit janë gdhendur figura luanësh, kaprollësh, shpendësh dhe ornamente bimore.
Gjendja aktuale dhe mirëmbajtja
Janë ndërmarrë ndërhyrje periodike për pastrimin e mozaikut dhe heqjen e dherave e gurëve. Janë realizuar gjithashtu masa mbrojtëse për mbulimin e mozaikut, me qëllim ruajtjen e tij nga faktorët atmosferikë.
Bazilika e Kodrës së Tepes mbetet një pasuri e rëndësishme historike, arkeologjike dhe kulturore për qytetin e Elbasanit, duke përfaqësuar një dëshmi të vyer të hershmërisë së krishterimit dhe zhvillimit urban të Skampinit antik.
